Jeroen Bosch – De landloper. Constructiefout in het gebintwerk.

Jheronimus Bosch (1450-1516) schilderde De landloper in ca. 1494. Het schilderij is te zien in het Museum Boijmans van Beuningen te Rotterdam. Op de achtergrond is een vervallen herberg annex bordeel te zien. In het boek Van vlechtwerk tot baksteen, Geschiedenis van de wanden van het boerenhuis in Nederland wordt over de constructie van het gebintwerk van deze herberg opgemerkt: “bij het schilderen van De verloren zoon zette Jeroen Bosch om redenen van compositie de linker gebintstijl, die in de onderschildering nog op de juiste plaats stond, midden op de bovendorpel van de deur, constructief gezien een onmogelijke plaats”.

Voorzichtigheid is dus geboden bij een letterlijke interpretatie van afbeeldingen op schilderijen. De beeldend kunstenaar creëert soms zijn eigen werkelijkheid. Jeroen Bosch liet zich in dit geval, door compositorische overwegingen leiden en niet door een bouwtechnisch correcte weergave.

De auteur van het boekwerk Van vlechtwerk tot baksteen, is overigens J.J. Voskuil (schrijver van o.a. de Bureau serie). Hij schreef Van vlechtwerk tot baksteen als onderzoeker bij het Meertens Instituut.

Op Detail 1 is duidelijk te zien dat de linkergebintstijl op het schilderij midden op de deurpost is geplaatst. Op Detail 2 is nog net de ondertekening te zien van de plek waar Jeroen Bosch de gebintstijl oorspronkelijk wilde plaatsen. Dit was de plek waar de gebintstijl constructietechnisch behoorde te zitten. Op detail 3 is een reconstructie gemaakt van de plek waar Bosch het gebinte, bouwtechnisch correct, oorspronkelijk had willen schilderen.

kunstdetail_jeroen bosch_20-05-2016_afbeelding
klik op de afbeelding om uit te zoomen

Advertenties

Kunsthistorisch Museum Wenen. Pre-impressionistisch sneeuwlandschap.

In het Kunsthistorisch Museum in Wenen is een bijzonder 16e eeuws schilderij van Lucas van Valkenborch (1535-1597) te zien. Het stelt een welhaast impressionistisch winterlandschap voor. Van Valkenborch “onttrok” zijn  gedetailleerde en fijn geschilderde landschap aan het zicht, door het te bedekken met honderden witte sneeuwvlokjes. Een “Monet avant la lettre” zou men kunnen zeggen. Monet schilderde rond 1890  diverse sneeuw landschappen rondom zijn huis in Argenteuil (zie hieronder een voorbeeld uit 1894)

valkenborch_sneeuw

monet_sneeuw

Dordrechts museum. Doodshoofd ringetje

In het Dordrechts Museum is het schilderij Drie kinderen Francken in een landschap van Jacob Gerritsz. Cuyp (01-12-1594 / 01-01-1652) te zien. Jacob Gerritsz. Cuyp was de vader van Albert Cuyp. Op het schilderij zijn drie kinderen te zien in een landschap bij Den Haag. Hun vader, Sebastiaan Francken was raadsheer aan het Hof van Holland.  Opvallend detail is het doodshoofdringetje van het meisje links op het schilderij. Cuyp gaf op deze wijze aan dat het meisje al was overleden toen het portret werd gemaakt.

cuyp_detail_doodshoofd_tekst

 

Rembrandt en Titiaan

Titiaan (afbeelding 1) geldt als één van de belangrijkste inspiratoren van Rembrandt.

Titiaan-zelfportret-1566

Afb 1. Titiaan (1485-1576), zelfportret, omstreeks 1570, 86 x 65 cm,
Museum Prado, Madrid.

In Nederland is maar één werk van Titiaan (Tiziano Vecelli of Vecellio) te zien. In het Museum Boymans-van Beuningen in Rotterdam hangt het mysterieuze schilderij Jongen met honden in het landschap (afbeelding 2). Titiaan schilderde dit schilderij toen hij tussen de 80 en 90 jaar oud was. Titiaan was de eerste schilder die overstapte van hout (paneel) op canvas (linnen) als drager voor zijn schilderijen.

Afb 2. Titiaan, Jongen met honden in landschap, 99,5 x 117 cm, ca. 1570,
Boymans-van Beuningen.

Titiaan schilderde in zijn late periode zeer los en schetsmatig. De Nederlandse schildersbiograaf Karel Van Mander (1548-1606) maakt in zijn Schilderboek voor het eerst onderscheid tussen twee tegengestelde schildertechnieken: een nette (precieze) en een ruwe, grove (Venetiaanse) schilderstijl. Van Mander gebruikt het late werk van Titiaan als voorbeeld om de ruwe manier te illustreren. De grove schilderwerken moesten van een afstand bekeken worden om tot hun recht te komen (hij wrocht zijn dinghen met cloecke pinceel-streken henen, en ghevleckt, soo dat het van by geen perfectie, maer van verre te sien, goeden welstandt hadde). Illustratief voor de schetsmatige, losse toets in Jongen met honden in landschap is de druiventros die in de plooien van het lilaroze hemd door een enkele penseelstreek wordt aangeduid (afbeelding 3).

Afb. 3. Detail: druiventros in plooi.

Rembrandt gaf er zijn eigen draai aan door bezoekers van zijn atelier weg te trekken bij zijn schilderijen als ze dichtbij kwamen: “als de menschen, als zy op zyn schilderkamer kwamen, en zyn werk van digteby wilden bekyken, te rug trok, zeggende : de reuk van de verf zou U verveelen’. De Italiaanse schildersbiograaf Vasari gebruikte termen als: ‘lukraak’ en ‘penseelstreken als klodders’. Titiaan werd als het grote voorbeeld van de ruwe manier gezien. Hij kende vele bekende navolgers, zoals zijn leerling Tintoretto, Frans Hals en Rembrandt (afbeelding 4 en 5).


Afb. 4 -Titiaan, Jongen met honden (detail).

Afb. 5. Rembrandt, Familieportret (detail), Herzog Anton Ulrich Museum, Braunschweig, ca. 1665, 126 x 167 cm

Volgens de grote Rembrandt-kenner Ernst van de Wetering, geraakte Rembrandt na de voltooiing van de Nachtwacht (en het overlijden van zijn vrouw Saskia) in een artistieke impasse. Hij had met de voltooiing van de Nachtwacht de grenzen van het “Clair-obscur effect” en “uiterste levendigheid van figuren” bereikt. Hoe nu verder? De oplossing voor deze crisis zou vanaf dat moment het toepassen van Titiaans ruwe schildertrant zijn geweest. Rembrandt voegde aan de Titianeske schilderwijze het pasteuze, licht weerspiegelend verfoppervlak toe (Afbeelding 6 en 7). Deze fase wordt doorgaans Rembrandts latere stijl genoemd.

Afb. 6. Rembrandt, Joodse bruid, detail: lichtweerspiegelende impasto op mouw.

Afb. 7. Rembrandt, Nachtwacht (detail) : lichtweerspiegelende impasto op jasrand.

Bronnen
Ernst van de Wetering, Rembrandt in nieuw licht, Local World, 2009.
Anna Tummers, Frans Hals. Oog in oog met Rembrandt, Rubens en Titiaan, Frans Hals Museum / nai010 uitgevers, 2013.
Ernst van de Wetering, The Painter at Work, Amsterdam University Press, 1997.
Carel van Mander, Het Schilder-boeck, 1604.

Schietgeel en het Straatje van Vermeer

In de schilderkunst is groen door de eeuwen heen altijd een moeilijke kleur geweest. Men had de beschikking over een beperkt aantal pigmenten die veelal gemaakt werden van groene aarde of malachiet. Deze pigmenten waren voor bepaalde toepassingen echter te zacht of te fel. In de zeventiende eeuw gebruikte men daarom een combinatie van blauw en geel om de gewenste “groensterkte” te verkrijgen. Hiertoe werd eerst de kleur blauw aangebracht. Na droging werd vervolgens op het blauw een transparante laag geel aangebracht. Op deze wijze werd, via een omweg, de kleur groen verkregen.

Dit geel was gemaakt van de bessen van de wegedoorn. Door de inwerking van zonlicht verdween (“verschoot”)  het geel echter vaak van het doek, waardoor het onderliggende blauw weer zichtbaar werd. Vandaar de naam “schietgeel”. Dit verklaart dus ook de “blauwe bomen”en “blauwe groenten” op tal van zeventiende-eeuwse schilderijen. Op het Straatje van Vermeer is de boom links op het schilderij een duidelijk voorbeeld van het  verschieten van de kleur geel. Het oorspronkelijke groen heeft, door het verdwijnen van de bovenliggende kleur geel plaatsgemaakt voor het onderliggende blauw.

vermeer_verkleuring

 

Pieter Saenredam. Poepend mannetje

In het Mauritshuis is het schilderij De Mariaplaats met de Mariakerk te Utrecht te zien. Het schilderij is gedateerd en gesigneerd met De St Maria kerck tot Utrecht. / P.r Saenredam fecit Ao. 1659 11/20. De extensie 11/20 betekent maand/dag. Dus Saenredam dagtekende dit schilderij met 20 november 1659. Een opvallend detail dat alleen van zeer dichtbij te zien is, blijkt een “poepend mannetje” te zijn. Saenredam beeldde de Mariakerk vaker af. In Museum Boymans is de kerk vanaf de achterzijde te zien (zie onderste afbeelding).

saenredam_detail_schilderij