Rembrandt en vivianiet

Rembrandt maakte net als andere zeventiende eeuwse schilders, gebruik van een beperkt verfpalet. Rembrandt gebruikte hooguit twaalf (veelal goedkopere) pigmenten, waarmee hij overigens wel meer dan honderdtwintig tinten en kleurnuances realiseerde. Hij was hierin een meester. In zijn latere werken was zijn palet nog beperkter. Hij gebruikte toen nog slechts zes pigmenten.

De twaalf pigmenten die hij gebruikte zijn:

-Wit  – loodwit (uit lood)
-Geel – sienna (aarde), oker (aarde) , loodtinggeel (uit lood en tin)
-Rood – vermiljoen (metaal), karmijn (uit schildluis), meekrap (wortel)
-Blauw -azuriet (mineraal), smalt (kobaltglas en zand)
-Bruin – omber (aarde), Kasselse aarde (aarde)
-Zwart – beenderzwart (beenderen)

Op het schilderij Suzanna dat in het Mauritshuis is te bewonderen, trof men tijdens restauratie werkzaamheden onverwacht het pigment vivianiet aan, waardoor het aantal door Rembrandt gebruikte pigmenten dus op dertien komt.

susanna-mauritshuis

Vivianiet heeft een grijs blauwe kleur en werd in West-Nederland gewonnen in veenmoerassen cq  turfsteekgebieden. De brokstukken werden verpulverd en schoongespoeld om daarna verder te worden verwerkt tot pigment. In de zeventiende eeuw bestond de term vivianiet nog niet. De bronnen spreken van Haerlaems oltomarijn, terra de Harlem en Harlems Oltramarin.

Rembrandt’s Suzanna is op dit moment het vroegste zeventiende-eeuwse schilderij uit de Noordelijke Nederlanden waarin vivianiet is aangetroffen. Het pigment moet op grotere schaal zijn gebruikt want het is ook gebruikt door Vermeer, Albert Cuyp, Carel Fabritius en Gerard Dou.

Vivianiet is  zo lang onbekend gebleven omdat het zeer fijn gemalen werd en bij ouder, minder geavanceerd materiaal onderzoek “over het hoofd” werd gezien.

Op de Suzanna is vivianiet gebruikt in het gebladerte, rechtsboven-midden van het schilderij. Het gebladerte was in z’n oorspronkelijke staat groener en feller. Rembrandt verkreeg de kleur groen* door in twee schilderlagen, kalk, smalt, zand, aarde pigmenten, beenderzwart, gele lak, rode lak en vermiljoen te mengen. Vivianiet werd daarna nog gebruikt in de glacis laag tezamen met een gele lak. Door de verbleking van de gele lak is de kleur nu verdonkerd.

 

 

* Groen is in de schilderkunst altijd een moeilijke kleur geweest. Meestal gebruikte men geen groen pigment, maar een menging van blauwen en gelen om groen te verkrijgen. Dit is waarschijnlijk ook de reden dat de pigmentkleur groen ontbreekt in bovenvermeld overzicht. Zie hierover ook : Schietgeel en het Straatje van Vermeer

Bronnen

Petria Noble, Sabrina Meloni ea, Bewaard voor de eeuwigheid, Waanders Uitgevers, 2002
Petria Noble and Annelies van Loon, New Insights into Rembrandt’s Susanna, Art Matters, 2005
Mark Richter, Shedding some new light on the blue pigment ‘vivianite’, Art Matters, 2007
Libby Sheldon, Blue and yellow pigments-the hidden colours of light in Cuyp and Vermeer, art Matters 2007
Wim Schot en Pieter de Dreu (samenstellers),Rembrandts schildermaterialen, Museum Rembrandthuis, 2013
Arjan de Koomen, Rembrandts tiental, Kunstschrift nr.2, 2003

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s